Voordelen van DHEA voor sporters: wat zegt het bewijs?

DHEA wordt in Amerikaanse sportwinkels al decennia verkocht als „natuurlijke testosteronbooster” en „anti-aging hormoon”. In Nederland en de rest van de EU ligt dat anders: het is geen gewoon supplement en het staat op de dopinglijst. De redactie zet op een rij wat de wetenschap werkelijk zegt over DHEA bij sporters, en waar de risico’s liggen.
Wat is DHEA?
Dehydro-epiandrosteron, kortweg DHEA, is een steroïdhormoon dat vooral in de bijnierschors wordt gemaakt. In het bloed circuleert het grotendeels in gesulfateerde vorm, als DHEA-S. Het is daarmee een van de meest voorkomende steroïden in het menselijk lichaam.
DHEA heeft zelf maar een zwakke hormonale werking. Het is vooral een voorloper: in weefsels als vetweefsel, huid, spieren en geslachtsorganen kan het worden omgezet in androgenen zoals testosteron en in oestrogenen zoals oestradiol. Welke kant die omzetting op gaat, verschilt per persoon, per geslacht en per weefsel.
De aanmaak van DHEA kent een opvallend leeftijdspatroon. Rond de puberteit stijgt de spiegel sterk, rond het twintigste tot dertigste levensjaar wordt een piek bereikt en daarna daalt de concentratie geleidelijk. Op hoge leeftijd ligt de spiegel vaak een stuk lager dan bij jonge volwassenen.
Die daling heeft geleid tot het idee dat aanvullen met DHEA verouderingsprocessen zou kunnen afremmen, en dat het bij sporters de testosteronspiegel en daarmee spiermassa zou kunnen verhogen. Beide ideeën klinken logisch, maar gerandomiseerd onderzoek geeft een veel bescheidener beeld.
Wettelijke status en doping
In de Verenigde Staten valt DHEA onder de supplementenwet DSHEA en is het vrij verkrijgbaar. In de Europese Unie wordt het niet als voedingsingrediënt geaccepteerd; in Nederland wordt DHEA als geneesmiddel beschouwd. Verkoop als voedingssupplement is hier dus niet toegestaan, en producten uit buitenlandse webwinkels vallen buiten het Nederlandse toezicht.
Binnen de geneeskunde wordt DHEA in beperkte situaties ingezet. In de EU is bijvoorbeeld prasteron, een vaginaal DHEA-preparaat, geregistreerd voor klachten na de overgang. Orale DHEA voor bijnierinsufficiëntie bij vrouwen wordt in sommige richtlijnen als mogelijke optie genoemd, maar alleen onder begeleiding van een endocrinoloog.
Voor sporters is de situatie eenduidig: DHEA staat op de verboden lijst van het Wereld Anti-Doping Agentschap (WADA) als endogeen anabool androgeen steroïde, en het is zowel binnen als buiten wedstrijden verboden. Een positieve test kan leiden tot een schorsing van meerdere jaren.
Daarbij komt dat DHEA in het verleden is aangetroffen in supplementen die het niet op het etiket vermeldden. Ook wie bewust geen DHEA neemt, loopt dus risico bij producten van onduidelijke herkomst.
| Gebied | Status van DHEA |
|---|---|
| Nederland / EU | Geen toegestaan voedingssupplement; geneesmiddelstatus |
| Verenigde Staten | Vrij verkrijgbaar als supplement |
| Sport (WADA-lijst) | Verboden, altijd (binnen en buiten wedstrijd) |
| Geneeskunde | Beperkte indicaties, onder medisch toezicht |

Wat studies bij jonge sporters laten zien
Het meest geciteerde onderzoek bij jonge, getrainde mannen is dat van Brown en collega’s uit 1999. Deelnemers die acht weken krachttraining combineerden met DHEA, kregen dezelfde winst in kracht en vetvrije massa als de placebogroep. De testosteronspiegel steeg niet merkbaar, terwijl de omzetting naar andere hormonen wel aantoonbaar was.
Ook kortere studies met andere steroïden uit dezelfde familie, zoals androsteendion, lieten bij jonge mannen geen meerwaarde voor spiermassa of kracht zien. Wel werden bij die middelen ongunstige veranderingen in het HDL-cholesterol en een stijging van oestrogenen gemeten.
De verklaring ligt waarschijnlijk in de fysiologie. Jonge volwassenen hebben van zichzelf al een hoge DHEA-spiegel en een goed werkende hormoonregulatie. Extra aanvoer wordt deels omgezet in oestrogenen of afgebroken, zonder dat er een betekenisvolle anabole prikkel ontstaat.
Bij vrouwen ligt het anders, omdat een groter deel van hun androgenen uit voorlopers als DHEA komt. Daar kan suppletie de testosteronspiegel wel verhogen, maar dat brengt ook een risico op mannelijke kenmerken met zich mee. Prestatieverbetering bij gezonde sportvrouwen is niet overtuigend aangetoond.
Onderzoek bij ouderen en specifieke groepen
De meeste studies zijn gedaan bij oudere volwassenen met een lage DHEA-spiegel. In een studie van Morales en collega’s uit 1998 kregen mannen en vrouwen van middelbare en hogere leeftijd zes maanden lang 100 mg DHEA per dag. Er werden kleine veranderingen in lichaamssamenstelling en kracht gezien, vooral bij mannen, maar de groep was klein.
Een grotere en langere studie van Nair en collega’s, gepubliceerd in de New England Journal of Medicine in 2006, onderzocht twee jaar DHEA bij ouderen. De conclusie was helder: geen klinisch relevant effect op lichaamssamenstelling, spierkracht, insulinegevoeligheid of kwaliteit van leven.
De richtlijn van de Endocrine Society over androgeentherapie bij vrouwen adviseert daarom tegen routinematig gebruik van DHEA, onder meer omdat de langetermijnveiligheid onvoldoende bekend is en de effecten in studies inconsistent zijn.
Samengevat zijn er drie terugkerende bevindingen in de literatuur:
- bij gezonde jonge sporters geen meetbare winst in kracht of spiermassa;
- bij ouderen hooguit kleine en inconsistente effecten, die in grotere studies verdwijnen;
- wel aantoonbare hormonale veranderingen, met name in oestrogenen en bij vrouwen in androgenen.
Bijwerkingen en onzekerheden
Omdat DHEA in geslachtshormonen kan worden omgezet, lijken de gemelde bijwerkingen op die van andere hormonale middelen. Bij vrouwen gaat het om acne, vette huid, extra haargroei en in sommige gevallen een lagere stem. Bij mannen zijn borstvorming en veranderingen in het cholesterolprofiel beschreven.
Belangrijke onzekerheden betreffen hormoongevoelige aandoeningen. Bij een voorgeschiedenis van borst-, eierstok- of prostaatkanker wordt DHEA ontraden, omdat een stimulerend effect op hormoongevoelig weefsel niet uit te sluiten is. Ook bij leveraandoeningen, stemmingsstoornissen en zwangerschap is gebruik af te raden.
Een extra probleem is de productkwaliteit. Buiten het geneesmiddelencircuit is niet gegarandeerd dat een capsule de vermelde hoeveelheid bevat, of dat er geen andere steroïden in zitten. Dat geldt in het bijzonder voor sportproducten met een „hormonale” marketing.
Wie klachten heeft die aan een hormoontekort doen denken, zoals vermoeidheid, verminderd libido of verlies van spiermassa, kan dat het beste laten onderzoeken door de huisarts of een endocrinoloog. Een bloedonderzoek zegt meer dan een experiment met een middel van onbekende samenstelling.
Conclusies van de redactie
De wetenschappelijke onderbouwing voor DHEA als prestatieverbeteraar is zwak. Bij jonge sporters is geen meerwaarde aangetoond, en bij ouderen verdwijnen kleine effecten in grotere en langere studies.
In Nederland is DHEA geen voedingssupplement, en voor wettelijk gecontroleerde sporters is het altijd verboden. De kans op een positieve dopingtest weegt daarmee zwaarder dan enig te verwachten voordeel.
Wie twijfelt over de eigen hormoonhuishouding, laat zich beter medisch onderzoeken dan zelf te experimenteren.
Verder lezen? Interessante aanverwante onderwerpen zijn de werking van testosteron in het lichaam, de risico’s van verontreinigde supplementen bij dopingcontroles en de vraag welke supplementen voor krachtsporters wél goed onderbouwd zijn.
Literatuurlijst
- Brown GA, Vukovich MD, Sharp RL, et al. Effect of oral DHEA on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men. J Appl Physiol. 1999;87(6):2274–2283.
- Morales AJ, Haubrich RH, Hwang JY, Asakura H, Yen SS. The effect of six months treatment with a 100 mg daily dose of dehydroepiandrosterone (DHEA) on circulating sex steroids, body composition and muscle strength in age-advanced men and women. Clin Endocrinol (Oxf). 1998;49(4):421–432.
- Nair KS, Rizza RA, O’Brien P, et al. DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men. N Engl J Med. 2006;355(16):1647–1659.
- Wierman ME, Arlt W, Basson R, et al. Androgen therapy in women: a reappraisal: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(10):3489–3510.
- King DS, Sharp RL, Vukovich MD, et al. Effect of oral androstenedione on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men: a randomized controlled trial. JAMA. 1999;281(21):2020–2028.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.


